اخلاق ناصری درسخن گفتن

اخلاق ناصِری یکی از مهمترین رسالههای حکمت عملی در دوره اسلامی است که خواجه نصیرالدین طوسی در سال ۶۳۳ هجری قمری نوشتن آن را به پایان رساند. همچنین این کتاب از مشهورترین نوشتههای خواجه نصیر، یکی از دو کتاب نوشته شده بنا به خواست حاکم شیعه (به همراه اخلاق جلالی) در باب حکمت عملیو نخستین اثر فارسی زبان مهم در باب مذکور است که مطالب آن مبتنی بر تلفیق دیدگاه فلسفی و علمی یونان و دیدگاه اسلامی درباره انسان، خانواده و جامعه است:

شخص باید که بسیار نگوید و سخن دیگری به سخن خود قطع نکند و هر که حکایتی یا روایتی کند و او بر آن واقف باشد ، وقوف خود بر آن اظهار نکند تا آن کس آن سخن به اتمام رساند و چیزی را که از غیر او پرسند ، جواب نگوید. و اگر سوال از جماعتی کنند که او داخل آن جماعت بود ، بر ایشان سبقت ننماید و اگر کسی به جواب مشغول شود و او بر بهتر جوابی از آن قادر بود ، صبر کند تا آن سخن تمام شود، پس جواب خود بگوید بر وجهی که در متقدم ، طعن نکند. در محاوراتی که به حضور او میان دو کس رود خوض (دقت) ننماید و اگر از او پوشیده دارند ، استراق سمع نکند و تا او را با خود در آن مشارکت ندهند ، مداخلت نکند. و با مهتران ، سخن به کنایت نگوید و آواز نه بلند دارد و نه آهسته ، بلکه اعتدال نگاه دارد

و اگر در سخن او معنی غامض (دشوار) افتد در بیان آن به مثالهای واضح جهد (تلاش) کند ، والا شرط ایجاز ( خلاصه گویی ) نگاه دارد . و الفاظ غریب و کنایات نامستعمل به کار ندارد. و سخن ، مکرر نکند مگر که بدان محتاج شود و فحش و شتم ( دشنام ) بر لفظ نگیرد.
در هر مجلسی ، سخن مناسب آن مجلس گوید و در اثنای سخن به دست و چشم و ابرو اشارت نکند ، مگر حدیثی که اقتضای اشارتی لطیف کند ، آن گاه آن را بروجه پسندیده ادا نماید.
و از مخاطبه عوام ، کودکان ، دیوانگان و مستان تا تواند احتراز کند. و سخن باریک ( دقیق ) با کسی که فهم نکند ، نگوید.
و حرکات ، اقوال و افعال هیچ کس را به قبح ، محاکات (تقلید) نکند و سخنهای موحش نگوید و از غیبت ، نمامی ، بهتان و دروغ گفتن ، تجنب ( دوری) کند ، چنان که به هیچ حال بر آن اقدام ننماید. و با اهل آن مداخلت نکند و استماع آن را کاره ( ناپسند) پندارد. و باید که شنیدن او از گفتن بیشتر بود. ازحکیمی پرسیدند که چرا استماع تو از نطق تو زیادت است؟ گفت: زیرا که مرا دو گوش داده اند و یک زبان ، یعنی دو چندان که می گویی می شنو.
کم گوی و به جز مصلحت خویش مگوی چیزی که نپرسند ، تو از پیش مگوی
دادند دو گوش و یک زبانت زآغاز یعنی که دو بشنو و یکی بیش مگوی